Cuốn sách này là kết quả của Đề tài cấp Bộ cùng tên của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giao cho Viện Khoa học xã hội vùng Tây Nguyên chủ trì thực hiện nhằm mục tiêu cung cấp cái nhìn tổng quan nhất cho độc giả về quan hệ tác động của suy giảm tài nguyên rừng đối với đời sống tinh thần của các dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên trong vòng 20 năm trở lại đây. Cuốn sách đã được Nhà Xuất bản Khoa học xã hội phát hành vào tháng 9/2024. Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung cuốn sách đươc cấu trúc thành các chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa tài nguyên rừng với đời sống tinh thần của các dân tộc thiểu số
Chương 2: Thực trạng suy giảm tài nguyên rừng và tác động của nó đối với đời sống tinh thần của các dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên
Chương 3: Định hướng, giải pháp và kiến nghị bảo vệ, phát triển tài nguyên rừng gắn với đời sống tinh thần của các dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên
Thông qua các nội dung nghiên cứu, nhóm tác giả cho biết: trên toàn vùng Tây Nguyên, rừng là không gian rộng lớn. Đây là khu vực có diện tích lớn thứ hai cả nước có tiềm năng lớn về tài nguyên rừng và có nhiều lợi thế về phát triển kinh tế, phát triển lâm nghiệp. Tuy nhiên các số liệu trong khoảng mấy chục năm trở lại đây cho thấy, rừng đang có xu hướng giảm cả về diện tích lẫn chất lượng rừng. Điều đó đã dẫn đến sự biến đổi sâu sắc trong đời sống tinh thần của các dân tộc thiểu số tại chỗ vùng Tây Nguyên, đặc biệt là đời sống tinh thần liên quan đến rừng theo 2 xu hướng cơ bản: Một xu hướng duy trì tín ngưỡng với rừng và một xu hướng không còn duy trì tín ngưỡng với rừng, hoặc trong tâm thức vẫn còn nhưng lại phai nhạt ở khâu thực hành.
Thực tế khảo sát cho thấy tín ngưỡng về rừng chỉ còn trong kí ức, các luật tục vẫn đươc truyền miệng nhưng ít khi được áp dụng trong đời sống hiện tại, lễ hội chỉ còn mang tính trình diễn vào các dịp do nhà nước tổ chức hoặc trình diễn ở các tua du lịch do chính quyền hoặc doanh nghiệp tổ chức. Lễ cúng thần rừng, cây thiêng vẫn được duy trì ở một số nơi nhưng với tần suất không thường xuyên hoặc theo hình thức phục dựng. Nghi lễ cúng bến nước vẫn còn hiện hữu ở các dân tộc thiểu số tại chỗ vùng Tây Nguyên nhưng chủ yếu mang tính phục dựng để bảo tồn là chính. Một số nghi lễ tang ma vẫn còn nhưng không nguyên vẹn mà người dân chỉ bảo tồn được các khu nghĩa địa riêng, đám rừng riêng. Một số cộng đồng theo đạo Tin Lành, các tín ngưỡng truyền thống đã phai nhạt… đã cho thấy rõ trong thực hành văn hoá và sinh hoạt đời thường của người dân tộc thiểu số không còn nhiều sự hiện diện trong đời sống tinh thần liên quan đến rừng, người trẻ dân tộc thiểu số không còn mặn mà hoặc thậm trí không hiểu rõ ngọn ngành về văn hoá rừng, lực lượng nghệ nhân mai một dần, các chủ thể văn hoá rừng đang "kháng cự yếu ớt" trước sự mai một của rừng và sự tổn thất về văn hoá…
Các nhà nghiên cứu cho rằng vấn đề cơ bản và có tính nền tảng là đời sống tinh thần phụ thuộc vào đời sống sinh kế rừng, khi đời sống sinh kế gắn với rừng suy giảm thì đương nhiên đời sống tinh thần cũng bị thay đổi, 2 yếu tố này có quan hệ mật thiết với nhau. Do vậy, muốn duy trì và tái hiện được văn hoá gắn với rừng thì phải bảo vệ được rừng, đưa rừng hiện diện lại trong đời sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên từng cộng cư với rừng.
Việc gìn giữ, phát huy này có khả quan hay không còn tuỳ thuộc vào thái độ ứng xử của người dân cũng như các chính sách của Nhà nước và sự nỗ lực của hệ thống chính trị đối với văn hoá truyền thống các dân tộc thiểu số. Nếu công tác hoạch định chính sách về rừng, về văn hoá được đặt trên cơ sở nhìn nhận đúng vai trò của văn hoá rừng đối với quá trình phát triển thì bảo tồn, phát triển văn hoá rừng, làm sống dậy thực hành văn hoá sẽ có lối đi khả dĩ.
Quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước đối với rừng và văn hoá tinh thần của các dân tộc thiểu số đã được xác định từ rất sớm, chính sách giữ gìn phát huy giá trị bản sắc văn hoá các dân tộc thiểu số vừa nằm trong chủ trương chung của Đảng về văn hoá vừa lồng ghép vào cá chủ trương, chính sách về dân tộc, dân tộc thiểu số và miền núi. Giữ văn hoá truyền thống là giữ hồn cốt của các dân tộc, giữ sự đa dạng và độc đáo về bản sắc văn hoá của các dân tộc, biến văn hoá trở thành nguồn lực nội sinh của sự phát triển kinh tế - xã hội.
Tại phần giải pháp các tác giả cũng cho rằng cần gắn việc bảo vệ và phát triển rừng với việc đảm bảo đời sống sinh kế của người dân, về cơ chế, chính sách, cần thực hiện việc phục dựng và đảm bảo được không gian rừng cho việc tái dựng đời sống tinh thần của người dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên. Bên cạnh đó, nhóm tác giả cũng đặc biệt có những kiến nghị với Chính phủ và các Bộ, ngành liên quan đến tài nguyên rừng và dân tộc thiểu số, đến ngành văn hoá cũng như đối với các tỉnh Tây Nguyên trong việc cần phải có quyết tâm giữ cho được rừng Tây Nguyên để đảm bảo an ninh cho cả vùng và phải gìn giữ, xây dựng bằng được một Tây Nguyên đậm nét bản sắc văn hoá hiện diện trong đời sống tinh thần của người dân hôm nay và các thế hệ mai sau đó là văn hoá rừng, bởi đó là nguồn cội của văn hoá Tây Nguyên hướng tới phát triển bền vững.
Có thể khẳng định cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu nghiêm túc được tác giả tham khảo, phân tích và tổng hợp dựa các nguồn tư liệu uy tín. Với những nội dung được phân tích sắc sảo, hy vọng cuốn sách sẽ cung cấp nguồn thông tin tham khảo bổ ích cho độc giả, những người quan tâm tới vấn đề này.
Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc./.
Phạm Vĩnh Hà
