Quảng Nam – Đà Nẵng là dải đất thuộc duyên hải Nam Trung Bộ, kéo dài từ chân đèo Hải Vân ở phía bắc đến giáp tỉnh Quảng Ngãi ở phía Nam. Trên vùng đất này, chùa Việt là một trong những thiết chế văn hóa – tín ngưỡng- tôn giáo có lịch sử lâu đời và phát triển khá mạnh mẽ...Mặc dù không có cùng lịch sử xây dựng, song đều là sản phẩm văn hóa được sáng tạo từ quá khứ lâu đời cho đến hôm nay. Nó phản ánh đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của cộng đồng, là cơ sở đáng tin cậy để chúng ta nhận thức quá trình vận động xã hội ở vùng đất xứ Quảng trên nhiều khía cạnh.
Để làm rõ quá trình hình thành và vận động phát triển của chùa Việt Quảng Nam- Đà Nẵng từ truyền thống đến hiện đại cũng như giúp độc giả hiểu rõ hơn về những di sản văn hóa vật thể tiêu biểu gắn với quá trình phát triển của chùa ở vùng đất này, năm 2024, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn sách chuyên khảo với nhan đề “Chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng truyền thống và hiện đại (Từ đầu thế kỉ XVII đến đầu thế kỷ XXI)” của tác giả Lê Xuân Thông và Đinh Thị Toan. Cuốn sách là kết quả nghiên cứu của đề tài cấp Bộ cùng tên do Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ chủ trì, TS. Lê Xuân Thông làm chủ nhiệm, cùng với sự tham gia của Đinh Thị Toan và sự cộng tác của các đồng nghiệp.
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của cuốn sách gồm 4 Chương:
Chương 1. Chùa Việt Quảng Nam- Đà Nẵng truyền thống
Làm rõ quá trình vận động, diện mạo của chùa Việt xứ Quảng qua các giai đoạn từ trước thế kỉ XVII đến giai đoạn từ đầu thế kỷ XIX đến năm 1945 dưới các chiều cạnh: Tình hình xây dựng; Kiến trúc; Thờ Tự; Nghi lễ và sinh hoạt Phật giáo.
Chương 2. Chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng hiện đại
Trong chương này, nhóm tác giả cũng làm rõ quá trình vận động, diện mạo của chùa Việt xứ Quảng trong thời kỳ hiện đại từ 1945 đến nay. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nếu như thời kỳ trước năm 1945, về cơ bản chùa thường có quy mô nhỏ, bố cục đơn giản, số công trình nhiều nhất cũng chỉ dừng là từ 4-5 và chỉ xuất hiện ở những tổ đình lớn thì đến thời kỳ sau, quy mô đã phát triển lên nấc mới mà trước đó chưa hề có. Và chùa đã trở thành một quần thể kiến trúc đa lớp và đa tuyến, cách thức thiết trí càng trở nên đơn giản nhưng bù lại việc thờ tự ngoài trời ngày càng trở nên phổ biến và đa dạng…
Chương 3. Di vật tiêu biểu trong chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng
Tìm hiểu và làm rõ những di vật Phật giáo hiện đang bảo tồn tại chùa gồm: bi kí, hồng chung và mộc bản. Nghiên cứu cho thấy, văn bia được bảo tồn ở chùa Việt Quảng Nam – Đà nẵng hiện có 62 đơn vị, trong đó đa số là văn bia chùa với 52 đơn vị, còn lại là văn bia hành trạng thiền tăng. Về niên đại, sớm nhất là văn bia chùa Bình An tại động Vân Thông thuộc danh thắng Ngũ Hành Sơn được lập năm Tân Mùi, tức năm 1631. Nhìn tổng thể thì gần như toàn bộ văn bia phân bổ tập trung ở khu vực bắc Quảng Nam xưa, tức từ phía bắc sông Ly Ly (huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam) trở ra đến chân đèo Hải Vân. Về hồng chung, trong chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng có 16 quả hồng chung mang niên đại trước năm 1945, được nhóm nghiên cứu mô tả chi tiết kiểu dáng, cách thức trang trí…
Chương 4. Đặc điểm, vai trò của chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng
Trong chương này, nhóm tác giả rút ra những nhận định bước đầu về đặc điểm, vai trò của chùa Việt Quảng Nam- Đà Nẵng truyển thống và hiện đại. Những đặc điểm gồm: đơn giản và gần gũi; kế thừa, tiếp tục dòng chảy truyền thống với sự linh hoạt, sáng tạo; và thể hiện sự dung hợp mạnh mẽ các tôn giáo, tín ngưỡng và văn hóa khác. Nghiên cứu khẳng định, trong hơn bốn thế kỉ đó, chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng đã trở thành nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh quan trọng của dân chúng; góp phần gắn kết cộng đồng, kết nối giữa người với người; đồng thời góp phần tạo nên không gian văn hóa nghệ thuật – tâm linh đa dạng, độc đáo và hấp dẫn; ngoài ra còn góp phần chuyền tải, truyền bá giáo lí nhà Phật và là nơi bảo tồn di sản văn hóa có giá trị.
Theo dõi sự vận động phát triển của chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng từ truyền thống đến hiện đai, nhóm tác giả rút ra nhiều bài học lịch sử quý giá, trong đó nổi lên mấy vấn đề sau: (i) Chùa dù ở phương diện nào – di sản văn hóa hay thiết chế tôn giáo, luôn phải đặt dưới sự quản lý của nhà nước; (ii) Xuất hiện một số kiến trúc ít nhiều xa lạ với truyền thống, sa vào tiểu tiết đầy rối rắm, thậm chí có phần diêm dúa; (iii) Chú ý phát huy vai trò của đội ngũ tăng ni trong việc nâng cao hình ảnh, vai trò và giá trị của hệ thống cơ sở Phật giáo.
Bằng cách tiếp cận hệ thống, nhằm tránh cái nhìn cục bộ, phiếu diện cũng như sử dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành và đa ngành: phương pháp lịch sử, phương pháp logic, phương pháp điền dã, phương pháp quan sát, phương pháp so sánh… các tác giả đã cung cấp cho độc giả những thông tin giá trị về chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng. Đây chắc chắn sẽ là tài liệu quý giúp độc giả hiểu hơn về đặc điểm và vai trò của chùa Việt Quảng Nam – Đà Nẵng.
Xin trân trọng giới thiệu!
Nguyễn Minh Hồng
Nhà xuất bản Khoa học xã hội
